Η μάχη της Βερσινικίας (813)

(32 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αδριανούπολης)

pliska frourio

Το φρούριο της Πλίσκας

 

 

Γράφει ο: Μιχάλης Στούκας

 

Το 679, εμφανίστηκαν κοντά στα βυζαντινά σύνορα οι Βούλγαροι, ένας νομαδικός λαός, πιθανότατα τουρκικής καταγωγής. Ζήτησαν από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Δ΄ να καταφύγουν για προστασία στα «ρωμαϊκά» (βυζαντινά) εδάφη του Δούναβη. Αυτός όμως δεν το δέχθηκε. Παρά την άρνησή του, οι Βούλγαροι πέρασαν τον ποταμό και ήρθαν αντιμέτωποι με τον αυτοκρατορικό στρατό του Βυζαντίου. Λόγω κακής πειθαρχίας, έλλειψης συνοχής και λανθασμένων εντολών, οι Βυζαντινοί νικήθηκαν, οι Βούλγαροι εδραίωσαν την παρουσία τους στην περιοχή και εγκαθίδρυσαν χαλαρή ηγεμονία επί των γηγενών Σλάβων και των άλλων πληθυσμών της εποχής.

Στα πρώτα χρόνια του 8ου αιώνα, το βουλγαρικό χανάτο ήταν μια σοβαρή απειλή για την βυζαντινή Θράκη. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ για 20 χρόνια πολεμούσε τους Βουλγάρους και έφτασε πολύ κοντά στο να τους υποτάξει, ωστόσο αυτοί πρόβαλλαν σθεναρή αντίσταση και ως τα τέλη του 8ου αιώνα αποτελούσαν σοβαρό εμπόδιο στα σχέδια της αυτοκράτειρας Ειρήνης και του γιου της Κωνσταντίνου ΣΤ΄ για την ανακατάληψη της νότιας και της κεντρικής Ελλάδας.

 

Solidus Nicephorus I and Staraucius sb1604

Ο Νικηφόρος Α΄ και ο γιος του Σταυράκιος σε χρυσό σόλιδο

 

Στις 31 Οκτωβρίου του 802, επανάσταση των ανώτερων αξιωματούχων  της αυτοκρατορίας ανέτρεψε την Ειρήνη και έθεσε τέρμα στη Συριακή δυναστεία. Ο Νικηφόρος Α΄, που ανέβηκε στον θρόνο, ήταν ικανός ηγέτης, ενώ, έχοντας διατελέσει ανώτατος αξιωματούχος επί των οικονομικών στη διάρκεια της βασιλείας της Ειρήνης, προσπάθησε αρχικά να ανασυγκροτήσει τη διαλυμένη οικονομία του Βυζαντίου. Επέβαλε βαριά φορολογία στα μοναστήρια και τις εκκλησίες.

Τα μέτρα αυτά καταδικάζονταν σφοδρά από τους άμβωνες και τις μονές, Οι Στουδίτες μοναχοί, έφτασαν στην ανοιχτή εξέγερση. Ο Νικηφόρος κατάργησε το μοναχικό αυτό Τάγμα και εξόρισε τα μέλη του. Τώρα, ήταν ελεύθερος να ασχοληθεί με τα στρατιωτικά θέματα.

Το 809 εξεστράτευσε εναντίον των Βουλγάρων και έφτασε μέχρι την τότε πρωτεύουσά τους, την Πλίσκα, στη σημερινή Άμπομπα, στη βορειοανατολική Βουλγαρία και τη λεηλάτησε. Θεώρησε, λοιπόν, ότι με μια ακόμα πιο οργανωμένη εκστρατεία θα κατάφερνε να εξουδετερώσει πλήρως τις δυνάμεις του Κρούμου.

Οι προετοιμασίες για τη νέα εκστρατεία ξεκίνησαν στα τέλη Μαΐου του 811 και ολοκληρώθηκαν στις αρχές Ιουλίου. Συγκεντρώθηκε μια μεγάλη δύναμη με στρατεύματα από τα θέματα της Μικράς Ασίας, ενισχυμένα με στρατεύματα από τα θέματα της Ευρώπης και τις μονάδες της αυτοκρατορικής φρουράς, τα Τάγματα. Τον στρατό συνόδευαν αυλικοί και οφικιάλιοι του παλατιού, όπως ο γιος του Νικηφόρου Σταυράκιος, ως συναυτοκράτορας και διάδοχος, ο γαμπρός του και κουροπαλάτης Μιχαήλ, ο υπουργός Θεόκτιστος, ο έπαρχος (διοικητής της Κωνσταντινούπολης) και δεκάδες άλλοι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι. Ο Νικηφόρος, θεωρούσε ότι θα πετύχει μια μεγαλειώδη νίκη σε βάρος του Κρούμου. Οι εξελίξεις όμως, δεν τον δικαίωσαν.

Στις 24 Ιουλίου, ο βυζαντινός στρατός μπήκε μέσα στη βραχώδη διάβαση Βέρμπιτσα. Ο Νικηφόρος έκανε το μεγάλο λάθος να ακολουθήσει την παράτολμη συμβουλή του επιτελείου του και να κινηθεί αγνοώντας ότι οι Βούλγαροι παρακολουθούσαν κάθε του κίνηση.

Έτσι, όταν οι Βυζαντινοί μπήκαν στη Βέρμπιτσα, οι Βούλγαροι έφραξαν και τα δύο άκρα της με πασσάλους, ενισχυμένους με τάφρους. Ο Νικηφόρος κατάλαβε ότι είχε παγιδευτεί και είπε προς τους αξιωματικούς του: «ότι καν πτερωτοί γενώμεθα, μηδείς ελπίση διαφυγείν τον όλεθρον» (και φτερά να βγάλουμε, κανείς δεν μπορεί να ελπίζει ότι θα ξεφύγει από τον όλεθρο). Στις 25 Ιουλίου 811, ο Κρούμος επιτέθηκε εναντίον των Βυζαντινών. Αυτό που ακολούθησε, ήταν μια από τις πιο φρικτές ήττες στη στρατιωτική ιστορία. Ολόκληρες μονάδες του βυζαντινού στρατού σφαγιάσθηκαν ή συντρίβηκαν, καθώς οι Βούλγαροι τους πετούσαν βράχια από ψηλά! Άλλοι κάηκαν, όταν πυρπολήθηκαν τα πασσαλοπήγματα.

Μεγάλο μέρος του βυζαντινού ιππικού αφανίστηκε στα έλη και τα ρυάκια της περιοχής.
Οι Βούλγαροι πατώντας, στην κυριολεξία, επί πτωμάτων κατάφεραν να φτάσουν στη σκηνή του Νικηφόρου Α΄ και να τον σκοτώσουν, μαζί με 6 ανώτατους αξιωματικούς του, τον διοικητή των Εξκουβιτόρων και αρκετούς κατώτερους αξιωματικούς.

 

Aixmalwsia Nikiforou A apo Kroumo 2

Η αιχμαλωσία του Νικηφόρου Α΄ (Από το χρονικό του Σκυλίτζη)

 

Ανάμεσα στα θύματα ήταν: ο δρουγγάριος της Βίγλας, οι πατρίκιοι Αέτιος και Πέτρος, ο πατρίκιος και στρατηγός του θέματος Ανατολικών, πολλοί και πρωτοσπαθάριοι κ.ά. Όπως έγραψε χαρακτηριστικά χρονικογράφος της εποχής «πάσα Χριστιανών η καλλονή εφθάρη». Πάντως, μέρος των βυζαντινών στρατευμάτων που έφθασε στο πεδίο της μάχης την επόμενη μέρα, αποχώρησε χωρίς απώλειες.

Ένας από τους ανώτερους αξιωματικούς που κατάφεραν να ξεφύγουν ήταν ο έμπιστος του αυτοκράτορα Θεόδωρος Σαλιβαράς, στον οποίο οφείλουμε πολλές από τις πληροφορίες που παραθέσαμε.

Το 811 η ήττα του Νικηφόρου Α΄ στην Πλίσκα, ήταν μία από τις μελανότερες στιγμές στην ιστορία του Βυζαντίου. Ο Νικηφόρος ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας που έπεφτε στο πεδίο της μάχης, μετά τον Ουάλη που σκοτώθηκε το 378 πολεμώντας τους Γότθους στην Αδριανούπολη.

Στις 2 Οκτωβρίου 811, στέφθηκε αυτοκράτορας ο Μιχαήλ (ως Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβές). Ο Μιχαήλ όφειλε την άνοδό του στην εξουσία στον κλήρο και τους υψηλόβαθμους αξιωματούχους του Βυζαντίου. Σύντομα, κλήθηκε να αντιμετωπίσει με τη σειρά του τον Κρούμο.

Το 812, ο Κρούμος κατέλαβε τη Δεβελτό στη Μαύρη Θάλασσα,  τη Μεσημβρία και άλλα ζωτικής σημασίας λιμάνια. Ο Μιχαήλ υποχρεώθηκε να συγκροτήσει στρατό για να αντιμετωπίσει τους Βούλγαρους, οι οποίοι εκτός από όλα τα άλλα, είχαν αποκτήσει άφθονο υγρό πυρ και μηχανήματα εκτόξευσης από την κατάληψη της Μεσημβρίας.
Τον Μάιο του 813, ο Μιχαήλ, επικεφαλής 30.000 ανδρών, ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη εναντίον του Κρούμου.

 

Η μάχη της Βερσινικίας (813)

 

Οι δυο στρατοί συναντήθηκαν στη Βερσινικία, 32 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αδριανούπολης στην κοιλάδα του Έβρου. Οι βυζαντινές δυνάμεις παρέμειναν αναποφάσιστες. Ο Κρούμος είχε συγκεντρώσει 12.000-15.000 άνδρες.

Ο Ιωάννης Απλάκης, διοικητής της μακεδονικής τούρμας, προέτρεπε για γρήγορη επίθεση. Όμως, ο Μιχαήλ δίσταζε. Μέσα στο κατακαλόκαιρο ο στρατός υπέφερε. Ασθένειες άρχισαν να εμφανίζονται, ενώ πολλοί στρατιώτες - αγρότες λιποτάκτησαν και επέστεψαν στα χωράφια τους για τον θερισμό(!).

Στην Κωνσταντινούπολη ο λαός είχε αγανακτήσει. Κάποιοι πήγαν στον τάφο του Κωνσταντίνου Ε΄ του Κοπρώνυμου, εκλιπαρώντας τον να επανέλθει στη ζωή και να σώσει την Πόλη!  Πολλοί ισχυρίστηκαν πως τον είδαν να πηδά έξω από τον τάφο και να ιππεύει το άλογό του.

Ο Κρούμος στο μεταξύ, συγκέντρωσε 20.000 άνδρες. Ο Απλάκης, με 8.000 άνδρες, δεν μπορούσε να περιμένει άλλο. Επιτέθηκε εναντίον των Βουλγάρων σημειώνοντας επιτυχίες. Όμως ο Βυζαντινός διοικητής στην απέναντι πτέρυγα, ο Λέων ο Αρμένιος, διοικητής του θέματος Ανατολικών, αντί να εμπλακεί στη μάχη οπισθοχώρησε. Έτσι, ο Απλάκης βρέθηκε να πολεμά μόνος του τους Βουλγάρους και σκοτώθηκε καθώς και ο αυτοκράτορας Μιχαήλ αρχικά έμεινε αδρανής και έπειτα «το έσκασε» για την Κωνσταντινούπολη! Ο Κρούμος στη Βερσινικία πέτυχε άλλη μια μεγάλη νίκη εναντίον των Βυζαντινών.

Τι ακριβώς όμως έγινε και ο ικανότατος Απλάκης έμεινε να πολεμά μόνος του τις δυνάμεις του Κρούμου δεν γνωρίζουμε. Πρόκειται για μία από τις σκοτεινότερες στιγμές της βυζαντινής ιστορίας.

Ο Μιχαήλ Α΄, η σύζυγός του Προκοπία, οι τρεις γιοι τους και οι δύο κόρες τους κατέφυγαν σε μια εκκλησία ντυμένοι με ρούχα μοναχών. Οι γιοι του Μιχαήλ ευνουχίστηκαν για να μην αποκτήσουν απογόνους. Η Προκοπία και οι κόρες της στάλθηκαν σε γυναικείες μονές. Ο Μιχαήλ έζησε άλλα 32 χρόνια ως μοναχός στη νήσο Πρώτη, αφοσιωμένος στη θρησκεία.

Νέος αυτοκράτορας ήταν ο Λέων ο Αρμένιος, ως Λέων Ε΄. Ο Κρούμος σε μια επίδειξη δύναμης έφτασε έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Μια προσπάθεια των Βυζαντινών να τον δολοφονήσουν απέτυχε. Έξαλλος ο Κρούμος, επέστρεψε στη Βουλγαρία, σφαγιάζοντας αμάχους και λεηλατώντας πόλεις και κωμοπόλεις. Οι Βυζαντινοί ανταπέδωσαν, αρπάζοντας τα παιδιά άμαχων Βουλγάρων και συντρίβοντας τα κεφάλια τους πάνω σε πέτρες.

 

Το τέλος του Κρούμου – Η βασιλεία του Λέοντα Ε΄

 

Στις αρχές του 814, ο Κρούμος είχε συγκεντρώσει στρατό και ετοιμαζόταν να επιτεθεί εναντίον της Κωνσταντινούπολης. Όμως στις 13 Απριλίου 814 άρχισε να βγάζει αίμα από τη μύτη, το στόμα και τα αφτιά. Σε λίγα λεπτά πέθανε. Ο θάνατός του οφειλόταν είτε σε εγκεφαλικό επεισόδιο είτε σε ύπουλη δολοφονική ενέργεια είτε σε ένα παλιό τραύμα του από την πολιορκία της Μεσημβρίας. Ήταν λυτρωτικός για τους Βυζαντινούς και τον αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄ που βασίλευσε σε μία περίοδο ειρήνης. Ανατράπηκε από τον Μιχαήλ, από το Αμόριο, παλιό του φίλο, που έγινε αυτοκράτορας ως Μιχαήλ Β΄ ο Τραυλός (λόγω κάποιου προβλήματος που είχε στην ομιλία του) (820).

Ο Μιχαήλ ήταν άξεστος, ανελέητος και αμόρφωτος. Μάλιστα, οι σύγχρονοί του έλεγαν ότι στον χρόνο που χρειαζόταν για να βάλει την υπογραφή του μπορούσε κανείς να προλάβει να διαβάσει ένα ολόκληρο βιβλίο.

 

Πηγές:

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τ. Η΄.

John C. Carr, Οι πολεμιστές αυτοκράτορες του, Εκδόσεις Ψυχογιός, 2016.

John Haldon, Οι πόλεμοι του Βυζαντίου, Εκδόσεις Τουρίκη, 2004.

 

Δημοσιευμένο στις 9 Σεπτεμβρίου 2017 στο https://www.protothema.gr/