ΚΕΙΜΕΝΟ Ι: Μάζα και (δημοκρατική) κοινότητα

 

     Η δημοκρατούμενη κοινωνία κτίζεται και στερεώνεται επάνω στις ατομικότητες των ανθρώπων, ενώ η μάζα στηρίζεται επάνω στις ορμές, στις ροπές, στο τυφλό συναίσθημα και τα κολακευόμενα του ανθρώπου ένστικτα. Η κοινότητα είναι μια οργανικά μεγαλωμένη με κοινά πεπρωμένα ενότητα ατόμων, δεμένων με τη συναίσθηση ότι συνειδητά και υπεύθυνα υπηρετούν τον ίδιο σκοπό. Η κοινότητα είναι «ολότητα» ώριμων, υπεύθυνων και αυτοκυριαρχούμενων ανθρώπων, όπου εκτιμάται το διαφοροποιημένο των μελών της, το ανόμοιο και η ατέλειά τους. Η μάζα αντίθετα αγαπά την ομοιομορφία, είναι ενιαία, όχι ολότητα, παρά «όγκος». Τα μέλη της κατέχονται πανομοιότυπα από τις ίδιες ορμές, ένστικτα και πάθη, που θολώνουν το μάτι  και το νου, ώστε η ατομικότητα πηγαίνει πολύ πίσω, τόσο ώστε αυτή να χάνεται, να αφανίζεται ολότελα.

     Στη δημοκρατούμενη κοινότητα κάθε μέλος ενεργεί και δρα μέσα σ’ έναν κύκλο ανεξαρτησίας, ενώ τη μάζα και το πλήθος της το δένουν οι ορμές και το συνέχουν τα πάθη, τα οποία εξωτερικεύονται κατά τον ίδιο και απαράλλαχτα όμοιο, πανομοιότυπο τρόπο. Εκείνο που δένει την κοινότητα είναι η σύνεση, η ορθοφροσύνη, το κοινό πνεύμα, που σφυρηλατεί το δεσμό κατά συνειδητό και ελεύθερο τρόπο ανάμεσα στα διάφορα άτομα διαφόρων τάξεων. Η μάζα, όμως,  ακολουθεί πάντα τη γραμμή που της δίνεται, δηλαδή της επιβάλλεται απ’ έξω, χωρίς να μπορεί ν’ ασκήσει κανένα είδος κριτικής. Η κοινότητα πραγματοποιεί τους σκοπούς της ακολουθώντας διάφορους δρόμους και τρόπους, γιατί σε κάθε μέλος της είναι επιτρεπτό να ζει και να δρα κατά τον τρόπο του κι ελεύθερα.

    Παρομοίωσαν τον άνθρωπο, δηλαδή κάθε μέλος της δημοκρατούμενης κοινότητας, με τα πετράδια του ψηφιδωτού. Το καθένα κρατά μέσα στην ατέλειά του το δικό του χρώμα και σχήμα. Το ένα συμπληρώνει το άλλο και όλα μαζί το σύνολο. Μέσα στο σύνολο και για το σύνολο έχει το καθένα την ξεχωριστή του θέση και παίρνει την αξία του. Το ένα δεν μπορεί να αντικαταστήσει το άλλο. Ωστόσο, αυτή η ανομοιότητα προσδίδει στον καθένα την αξία του. Αν όλα τα πετραδάκια ήταν όμοια κι απαράλλαχτα το ένα με το άλλο, τότε το καθένα θα μπορούσε να αντικατασταθεί από τον οποιονδήποτε τυχόντα αντιπρόσωπό του. Το ίδιο παρατηρείται και στους ανθρώπους μέσα σε μια σωστή κοινότητα. Ο ένας δεν μοιάζει με τον άλλον. Αν οι άνθρωποι ήταν τέλεια κι απαράλλαχτα όμοιοι, τότε ο καθένας θα μπορούσε να αντικατασταθεί από τον άλλον, από τον οποιονδήποτε δηλαδή τυχόντα αντιπρόσωπό του.

     Ωστόσο, μόνο τα κουτιά του εργοστασίου, τα προϊόντα της μηχανής επαναλαμβάνονται ίδια και παρόμοια. Ο άνθρωπος ποτέ δεν επαναλαμβάνεται ίδια και απαράλλαχτα. Ο καθένας είναι ατελής, αλλά στο δικό του τρόπο. Αυτό το ανόμοιο και η ατέλεια έχουν ως συνέπεια το απαραίτητο και το ανάλλαχτο του καθενός. Ο κάθε άνθρωπος δεν είναι πολύπλευρος, παρά είναι μοναδικός. Αυτό το «μοναδικό» δίνει στο πετραδάκι του ψηφιδωτού εν σχέσει προς το «όλον» του, την αξία του. Σ’ αυτό το μοναδικό βρίσκεται το νόημα του ανθρώπου, αυτή η μοναδικότητά του δίνει την αξία μέσα στο υπερταγμένο «όλο». Και μόνο μέσα στο «όλο» το πρόσωπο του ανθρώπου παίρνει το νόημα της προσωπικότητας και ξεπερνά τον εαυτό του. Πάντως, η ατομική ύπαρξη του ανθρώπου έχει ανάγκη της κοινότητας, για να πάρει το νόημά της, γιατί ο άνθρωπος είναι «ζώον πολιτικόν». Αντίθετα πάλι, η κοινότητα έχει ανάγκη της ατομικής ύπαρξης, για να αποκτήσει κι αυτή την ύπαρξή της και το νόημά της.

     Ακριβώς σ’ αυτό το σημείο υφίσταται η διαφορά κοινότητας και μάζας. Η μάζα δεν ανέχεται την ατομικότητα. Το άτομο στη μάζα είναι ό,τι και όπως είναι το μόριο της ασφάλτου στον ασφαλτοστρωμένο δρόμο. Κάθε μόριο της ασφάλτου είναι όμοιο και απαράλλαχτο με το άλλο, γι’ αυτό και μπορεί ν’ αντικατασταθεί με οποιοδήποτε άλλο. Αυτή η αντικατάσταση δεν έχει καμία ποιοτική αξία για το «όλο», γιατί το «όλο» της μάζας δεν είναι ένα «όλο» με το νόημα της ολότητας, παρά είναι ένας «όγκος». Το όλο του ψηφιδωτού μας παρουσιάζει την ομορφιά και την αρμονία. Το ασφαλτοστρωμένο, μόνο το φτηνό ωφελιμισμό. Η μάζα αγνοεί την αξία και την αξιοπρέπεια του ατόμου, αυτά που τα προσέχει η κοινότητα και τα εκτιμά πολύ. Μέσα στη δημοκρατική κοινότητα το άτομο βρίσκει τον εαυτό του. Στη μάζα χάνεται η μοναδικότητα της ύπαρξης του ατόμου, θάβεται μέσα στη μάζα, και πρέπει να θαφτεί, γιατί αυτή ενοχλείται από την ατομικότητα και γι’ αυτό στρέφεται εχθρικά προς αυτήν.

Ιωάννης Ν. Ξηροτύρης

 

ΚΕΙΜΕΝΟ II. «Όσο μπορείς»

 

Οι παραινέσεις που απευθύνει ο Κ.Π. Καβάφης αναφέρονται τόσο στον εαυτό του όσο και σε κάθε αποδέκτη του ποιήματος και υποδεικνύουν μια ηθική στάση και μια μετρημένη κοινωνική ζωή. Το ποίημα γράφτηκε το 1913.

 

Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις,

τούτο προσπάθησε τουλάχιστον

όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις

μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου,

μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες.

Μην την εξευτελίζεις πηαίνοντάς την,

γυρίζοντας συχνά κι εκθέτοντάς την

στων σχέσεων και των συναναστροφών

την καθημερινήν ανοησία,

ως που να γίνει σα μια ξένη φορτική.

 

Κ.Π. Καβάφης, Ποιήματα, τόμ.1, Ίκαρος

 

ΘΕΜΑΤΑ

 

ΘΕΜΑ Α:

Να αποδώσετε περιληπτικά τις απόψεις που εκτίθενται στις τρεις (3) πρώτες παραγράφους του Κειμένου Ι (70-80 λέξεις).

Μονάδες 15

 

ΘΕΜΑ Β:

Ερώτημα 1ο

α) Το κείμενο Ι ανήκει στο είδος του δοκιμίου. Να βρείτε πέντε (5) χαρακτηριστικά που το επιβεβαιώνουν (Να λάβετε υπόψη την επικοινωνιακή του ταυτότητα: είδος, θεματολογία , πομπός, δέκτης, σκοπός).              

Μονάδες 5

 

β) Με ποιο τρόπο αναπτύσσεται η τρίτη παράγραφος του κειμένου I («Παρομοίωσαν τον άνθρωπο… τυχόντα αντιπρόσωπό του»).

Μονάδες 10

 

Ερώτημα 2ο

α. Να γράψετε τα συνώνυμα των παρακάτω λέξεων του κειμένου I:

ροπές, συνέχουν, ορθοφροσύνη, απαράλλακτα , ωφελιμισμό

Μονάδες 7,5

 

β. Να γράψετε τα αντώνυμα των παρακάτω λέξεων του κειμένου I:

ενιαία, ανεξαρτησίας, επιτρεπτό, προσδίδει, αποκτήσει

Μονάδες 7,5

Σύνολο μονάδων 15

 

Ερώτημα 3ο

Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε με την αναγραφή σωστό ή λάθος τις παρακάτω προτάσεις του Κειμένου Ι:

α. Η κοινότητα αποτελείται από άτομα κάθε φυλής και κάθε πολιτισμού.

β. Ο συνεκτικός δεσμός των μελών της κοινότητας είναι η υποταγή στους νόμους της.

γ. Η ατομικότητα του ανθρώπου αναδεικνύεται μόνον μέσα από την ένταξή του στην κοινότητα.

δ. Η κοινότητα σήμερα δεν έχει ανάγκη από ατομικότητες. Γι’ αυτό και επιδιώκει τη μαζοποίηση.

ε. Η κοινότητα επιζητεί σήμερα τη μαζοποίηση για λόγους ωφελιμιστικούς.

Μονάδες 10

 

ΘΕΜΑ Γ:

Ποιος είναι ο κίνδυνος που επισημαίνεται από τον ποιητή στον τελευταίο στίχο του κειμένου II; Με ποιον τρόπο, κατά τη γνώμη σας, μπορεί αυτός ο κίνδυνος να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά; (100-200 λέξεις).

Μονάδες 15

 

ΘΕΜΑ Δ:

Το φαινόμενο της μαζοποίησης είναι σήμερα περισσότερο εμφανές από κάθε άλλη εποχή. Ποια, κατά τη γνώμη σας, είναι τα αίτια που το προκαλούν; Πώς θα μπορούσε κάποιος να αντισταθεί στο φαινόμενο αυτό, ώστε να μην χάσει την ατομικότητά του; (300 - 400 λέξεις).   

Μονάδες 30